Op vijf zondagochtenden per seizoen vervelt cultuurcentrum De Velinx in Tongeren tot een plek van ritueel en contemplatie. Moderne klassieke muziek en een preek van een geëngageerde spreker laten het publiek stilstaan bij relevante maatschappelijke thema’s. De Elfurenmis is een viering van woord en klank voor moderne pelgrims die zich willen overgeven aan een intiem experiment.

Wie de Elfurenmis voor het eerst bezoekt, wordt meteen overspoeld door een golf van herkenning. Zachte klanken van de huisband, onder leiding van percussionist Bert Peyffers, begeleiden het publiek dat zijn plek zoekt, terwijl boven het podium de projectie van een kleurrijk glasraam prijkt. In zijn openingsrite nodigt voorganger Rashif El Kaoui het publiek uit tot verstilling.

“Met de woorden ‘welkom hierbinnen’ creëer ik een gemeenschap, maar op een niet-religieuze, eerder sacrale manier”, zegt El Kaoui. “Het is een uitnodiging om aanwezig te zijn en de buitenwereld even te laten voor wat ze is.” Na meer dan twintig edities weet hij dat mensen zo’n aanspreekpunt nodig hebben. “Het is geruststellend dat er, naast de spreker die telkens verandert, ook een vaste waarde is waartoe het publiek zich kan verhouden.”

Na het welkomstwoord, dat kan schipperen tussen slam poetry, overpeinzing en performance, neemt de gastspreker het over. Die heeft een duidelijke opdracht gekregen: een preek, geen lezing. En ja, er is wel degelijk een verschil, benadrukt Johan Wouters, directeur van De Velinx: “Een lezing is te vrijblijvend. Wie bij ons komt spreken, moet niet onderwijzen, maar een standpunt innemen. Die aanpak daagt het publiek uit, zodat het onmogelijk onbewogen kan blijven. Op zijn minst nodigen de sprekers je uit om zelf na te denken.”

Sense of urgency

De Elfurenmis is een coproductie van De Velinx en B-Classic, zelfs het concept kwam gezamenlijk tot stand. Een donderpreek vormde het vertrekpunt, maar niet het eindstation.

“Ik ben fan van de podcast Zwijgen is geen optie, die gesprekken bundelt met mensen die van de wereld een betere plek proberen te maken”, zegt Wouters. “Ik zocht een manier om zulke sprekers naar het podium te brengen. Ze moeten een ‘sense of urgency’ hebben en onderwerpen behandelen die maatschappelijk relevant zijn. Dat kan gaan van rouw over populisme tot de asielzoekersproblematiek.”

Tegelijk onderzocht Wouters met B-Classic hoe hij met klassieke muziek een nieuw publiek kon bereiken. Bob Permentier, artistiek leider van B-Classic, wees op het succes van de aperitiefconcerten die hij eerder organiseerde voor een festival. “Wat doen mensen op een zondagochtend? Vroeger gingen ze naar de elfurenmis, dus leek het ons logisch om daar een eigen versie van te maken. We namen de essentiële onderdelen van een klassieke misviering - verwelkoming, preek en nabeschouwing - en vertaalden dat naar een hedendaagse formule, waarin het muzikale gedeelte het antwoord is op de preek.”

Tijdens de voorstelling houdt ceremoniemeester El Kaoui de teugels strak: hij vraagt het publiek niet te applaudisseren. Wie het toch waagt, krijgt een speels opgetrokken wenkbrauw toegeworpen. “Het sacrale is nu eenmaal belangrijk in een mis”, zegt Wouters. “Na de preek houden we de stilte zelfs nog langer aan, om de woorden te laten indalen. Pas daarna komt de solo-artiest aan bod, die het breekpunt vormt.”

De muziek in de Elfurenmis is niet louter een concertervaring. Het klankbeeld weerspiegelt de inhoud en de thema’s die de spreker aanraakt, zegt Permentier. “De woorden mogen schuren, maar de muziek doet dat dikwijls ook. Door een solist te koppelen aan onze huisband, kiezen we voluit voor het experiment. Ons publiek staat daarvoor open: het zijn mensen die willen nadenken over wat er gezegd wordt, maar die ook willen luisteren naar hoe een solist het gesprek aangaat met de band.”

Zwitsers zakmes

Maar hoe pakt de driekoppige huisband dat aan? Krijgen de muzikanten op voorhand een uitgebreide inkijk in de preek van de spreker, of verdiepen ze zich in het oeuvre van de solist? Een beetje van de twee, zo blijkt.

“We kennen het thema van de preek, en op muzikaal vlak kunnen we dat aanvullen of net tegenspreken”, verduidelijkt pianist Andy Willems. “Het voordeel is dat zowel de spreker als de solist sterke ideeën hebben. Daarmee aan de slag gaan, voelt als een speeltuin. Een mooier cadeau kan je als muzikant niet krijgen.”

“De Elfurenmis wordt niet opgenomen, waardoor je risico’s durft te nemen”, legt percussionist Bert Peyffers uit. “Voor concerten moet je vaak uren repeteren, maar hier ervaar je de vrijheid van het experiment. De magie die daar ontstaat, kan je niet zomaar herhalen. Het dwingt je om stil te staan bij wat het beste is voor de muziek. Zo heb ik voor een bepaalde Elfurenmis eens geen percussie gespeeld, maar gitaar, omdat de omstandigheden daarom vroegen.”

Toch wordt het nooit vrijblijvend en blijft de huisband altijd ten dienste staan van de solist, die de kleur bepaalt. “Dat laat ons toe om elke keer anders te klinken”, vindt bassiste Louise van den Heuvel. “Wij zijn alledrie empathische muzikanten: we geven veel input, maar in de eerste plaats willen we een stevig anker zijn voor de solist. Zodra we dat gevoel vasthebben, kan alles gebeuren.”

“Eigenlijk kun je ons nog het beste vergelijken met een Zwitsers zakmes”, zegt Andy Willems. “Als band zijn we van alle markten thuis en hebben we genoeg kilometers op de teller om in elke context te gedijen. Elke solist neemt ons mee naar een andere wereld, en toch voelt het iedere keer als vertrouwd terrein.”

Troost van het ritueel

De eerste Elfurenmis dateert van oktober 2019, met schrijfster Rachida Lamrabet als centrale gast. “Zij stak een dodelijke donderpreek af, maar het was wel meteen raak”, herinnert Johan Wouters zich. “We wisten dat ons concept klopte op papier. Geen blad voor de mond, even geen nuance: dat werkt verfrissend. Live was het nog straffer dan we gedacht hadden. Zelfs toen we daarna in de covid-pandemie terechtkwamen, hebben we nooit edities moeten annuleren. Ons publiek vond prima de weg via YouTube.”

“Het is een simpele, maar ijzersterke formule die werkt. We zijn begonnen met dertig man, vandaag is elke editie op voorhand uitverkocht, met een grotendeels terugkerend publiek”, zegt Bob Permentier. “Je voelt dat mensen er nood aan hebben om inzichten op te doen over relevante thema’s. Tegelijk besef ik dat we de setting intiem moeten houden. Meer publiek in combinatie met populaire muziek zou niet werken. De geborgenheid en samenhorigheid die de toeschouwers ervaren, maken een Elfurenmis tot iets unieks.”

Zou, behalve de sprekers en het muzikale luik, ook het tijdstip daar voor iets tussenzitten? Verschilt een publiek op zondagochtend van dat van avondvoorstellingen? Wouters vermoedt van wel. “Je zit er met een frisser, opener hoofd bij. Tegelijk droom ik ervan om een Elfurenmis te organiseren voor jongeren. Stel je voor: een mis om elf uur ’s avonds, en dat in een bunker of een fuifzaal. Maar jonge sprekers vinden is een heuse uitdaging.”

Een koerswijziging dringt zich dus niet meteen op, vindt Wouters. “De Elfurenmis is een kwaliteitslabel, daar moet je niet aan morrelen. Het enige wat in de loop van de jaren is veranderd, is dat we zijn weggegaan van donderpreken. Met onze sprekers zetten we nu in op verbinding. Zelf heb ik het er steeds moeilijker mee om kranten te lezen en de actualiteit te volgen. Er is zoveel negativiteit, en zo weinig kritische benadering. Als de mensen bij ons naar buiten gaan, moeten ze weer hoop hebben.”

Voor ceremoniemeester Rashif El Kaoui zit de troost in het ritueel. “Er is iets met rites, waarvan er nog zo weinig overblijven in deze wereld. We zoeken allemaal connectie met het hogere, of met iets dat buiten onszelf ligt. Een Elfurenmis moet uitnodigen tot bezinning, maar mag nooit religieus of dogmatisch worden. Daarom sluit ik elke mis af met dezelfde woorden: dat het goed is om samen bang te zijn, maar ook om samen moedig te zijn.”

Tekst en interviews door Sue Somers
Foto's door Joke Hendrix, Robin Todde en Jelmer Vervoort